WSPÓLNOTA NIEPODLEGŁYCH PAŃSTW

 

WSPÓLNOTA NIEPODLEGŁYCH PAŃSTW (WNP)

Содружество Независимых Государств, СНГ

 

Wspólnota Niepodległych Państw, WNP, związek gospodarczo-polityczno-wojskowy Rosji oraz początkowo 10 byłych republik związkowych ZSRR, zbliżony w swej formie do konfederacji.

WNP powstała na skutek rozpadu ZSRR, zapoczątkowanego ogłoszeniem tzw. deklaracji suwerenności przez Estonię (16 listopada 1988 roku), a następnie przez pozostałe republiki bałtyckie: Litwę (18 maja 1989 roku) i Łotwę (28 lipca 1989 roku). W drugiej połowie 1990 roku deklaracje suwerenności ogłosiły kolejne republiki: Rosja (12 czerwca), Uzbekistan (20 czerwca), Mołdawia (23 czerwca), Ukraina (16 lipca), Białoruś (27 lipca), Turkmenistan (22 sierpnia), Tadżykistan (25 sierpnia), Azerbejdżan (23 września), Kazachstan (25 października) i Kirgistan (12 grudnia).

Jednocześnie postępował proces rzeczywistego rozpadu ZSRR – wiosną 1990 roku republiki nadbałtyckie proklamowały niepodległość, Gruzja wypowiedziała (9 marca 1990 roku) ustawę z 1922 roku o utworzeniu ZSRR, a Armenia ogłosiła deklarację niezawisłości (23 sierpnia 1990 roku). Formalnie ZSRR nadal funkcjonował jako podmiot stosunków międzynarodowych.

W 1991 roku usamodzielniły się (ogłaszając deklaracje niepodległości) dalsze republiki: Ukraina, Białoruś, Mołdawia, Uzbekistan, Kirgistan, Tadżykistan, Armenia, Azerbejdżan, Turkmenistan i Kazachstan. W 1991 roku na IX Nadzwyczajnym Zjeździe Deputowanych ZSRR M.S. Gorbaczow i przywódcy 10 republik związkowych złożyli oświadczenie o zamiarze powołania związku suwerennych państw w formie konfederacji, z prawem każdego państwa do indywidualnego określenia zasad swego udziału w przyszłym związku.

18 października 1991 roku 8 republik (Armenia, Białoruś, Kazachstan, Kirgistan, Rosja, Tadżykistan, Turkmenistan i Uzbekistan) podpisało Układ o Wspólnocie Gospodarczej, do którego przystąpiły także Ukraina i Mołdawia (listopad 1991 roku). 8 grudnia 1991 roku prezydenci Rosji (B.N. Jelcyn) i Ukrainy (Ł. Krawczuk) oraz przewodniczący Rady Najwyższej Białorusi (Sz. Szuszkiewicz) podpisali umowę o rozpadzie ZSRR i utworzeniu WNP.

Formalne podpisanie układu o powołaniu WNP miało miejsce w Ałma Acie w Kazachstanie 21 grudnia 1991 roku. Układ sygnowali przywódcy 11 republik (Azerbejdżanu, Armenii, Białorusi, Kazachstanu, Kirgistanu, Mołdawii, Rosji, Tadżykistanu, Turkmenistanu, Ukrainy i Uzbekistanu). 22 października 1993 roku do WNP przystąpiła także Gruzja. Siedzibą stałego sekretariatu WNP jest Mińsk na Białorusi.

W 1996 roku zdominowana przez komunistów Duma Państwowa ogłosiła nieważność umowy białowieskiej z 1991 roku rozwiązującej ZSRR. W odpowiedzi obóz B. Jelcyna dokonał podpisania dwóch istotnych umów międzynarodowych pogłębiających integrację w ramach WNP:

W marcu 1996 roku Rosyjska Federacja, Białoruś, Kazachstan i Kirgistan podpisały porozumienie o „pogłębionej integracji ekonomicznej w ramach WNP”. Za cel postawiono: stworzenie jednolitej przestrzeni gospodarczej, zagwarantowanie swobody poruszania się, przepływu towarów i przemieszczania kapitału. W celu koordynacji poczynań w tym zakresie powołano Radę Międzypaństwową oraz Komitet Integracyjny, zapowiedziano także powołanie Komitetu Międzyparlamentarnego.

W kwietniu 1996 roku Rosyjska Federacja i Białoruś podpisały kolejny układ powołujący (w ramach WNP) Związek Rosji i Białorusi — Wspólnotę Suwerennych Republik (Sodrużestwo Suwieriennych Riespublik, SSR), mający na celu pogłębienie integracji i wszechstronne zbliżenie. Zapowiedziano powołanie wspólnych ponadnarodowych struktur władzy.

Sama WNP powstała jako struktura przejściowa i zachowała ten charakter mimo wielu porozumień szczegółowych, ustalających zasady jej współdziałania. Z jednej strony WNP miała być zabezpieczeniem przed chaosem wynikającym z rozpadu ZSRR, z drugiej – wyjściem naprzeciw tendencji odbudowy imperium w nowej formule, zmniejszającej wszechwładną dotąd rolę centrum.

Podstawowym czynnikiem spajającym państwa-sygnatariuszy są porozumienia gospodarcze oraz dotyczące problemów bezpieczeństwa, z dominującą rolą Rosyjskiej Federacji. Powołano szereg instytucji WNP, np. Radę ds. Energii Elektrycznej, Trybunał Gospodarczy, ale odgrywają one niewielką rolę. Wspólnota jest tworem słabym, ulega dalszym zmianom, np. w 1994 roku pojawił się projekt przekształcenia jej w Unię Euroazjatycką.

Trzeba zauważyć, że we wszystkich tych niepodległych państwach stacjonują liczne wojska, dawniej radzieckie, dziś rosyjskie i mają wyłączność na strzeżenie granic i instalacji rakietowych.

WNP powstała jako struktura przejściowa i zachowała ten przejściowy charakter mimo wielu porozumień szczegółowych, ustalających zasady jej współdziałania; z jednej strony WNP miała być zabezpieczeniem przed chaosem wynikającym z rozpadu ZSRR, z drugiej – wyjściem naprzeciw tendencji odbudowy imperium w nowej formule, zmniejszającej wszechwładną dotąd rolę centrum. Powstała komisja zarządzająca masą upadłościową, kontrolująca (w teorii) bardzo konfliktowy proces podziału armii, broni jądrowej, systemu energetycznego, podziału aktywów za granicą itp. Projekty utworzenia instytucji na wzór EWG okazały się nierealne. Podstawowe spoiwo WNP tworzą porozumienia z zakresu gospodarki oraz bezpieczeństwa, uwzględniające nadrzędną w tych dziedzinach rolę Rosyjskiej Federacji (m.in. układ o kolektywnym bezpieczeństwie, porozumienie o oddziałach pokojowych i siłach rozjemczych, umowa tranzytowa, porozumienie o jednolitej taryfie celnej, układ paliwowo-energetyczny, porozumienie o koordynacji działalności banków). Powołane do życia wyspecjalizowane instytucje WNP (m.in. Rada ds. Energii Elektrycznej, Rada ds. Transportu Kolejowego, Trybunał Gospodarczy) w niewielkim stopniu odgrywają rolę czynników stabilizujących WNP. Odśrodkowo na koordynującą rolę WNP wpływała rywalizacja rosyjsko-ukraińska (sprawa przynależności Krymu i Floty Czarnomorskiej), jak też lokalne konflikty zbrojne (w Tadżykistanie, na Zakaukaziu, Naddniestrzu i Czeczenii).

We Wspólnocie Niepodległych Państw i w Rosyjskiej Federacji zaistniał znamienny ewenement – Buriacja:

Buriacja, Burjadaj. Po rozpadzie ZSRR i utworzeniu Wspólnoty Niepodległych Państw, przystąpiła do niej 1992 roku, następnie wobec kontrowersji dotyczących podziału bogactw naturalnych wypowiedziała układ federacyjny, ale nadal uważana jest przez Rosję za część składową Rosyjskiej Federacji.

 

następna strona